1 September 1900 – Lord Roberts proklameer Brittanje se anneksasie van ZAR

Vandag 120 jaar gelede, op 1 September 1900, reik lord Roberts ’n proklamasie uit waarmee die ZAR deur Brittanje geannekseer word.

Pretoria, die hoofstad van die ZAR, is reeds op 5 Junie daardie jaar ingeneem en die Britte was van mening dat die republikeinse magte hulle daarna aan Britse magte sou onderwerp – dit het egter nie gebeur nie. In reaksie op Roberts se proklamasie reik pres. Paul Kruger op 3 September ’n teenproklamasie uit om die anneksasie van sy land ongeldig te verklaar. Kruger het voorts verklaar dat die volk van ZAR steeds vry en onafhanklik is – en dit ook sal bly – en dat die ZAR steeds weier om hom aan Britse gesag te onderwerp.

Volgens die Afrikaanse Kultuuralmanak het Roberts se proklamasie egter aan die Britse regering se geleentheid gebied om nie meer die ZAR as ’n wettige oorlogvoerende party te beskou nie, “maar om na die vegtende burgers as rebelle van die gewese Republiek te verwys”. In sy boek oor die Slag van Donkerhoek verduidelik skrywer Andries Breytenbach dat die Britte se indruk oor die belang van die inname van ’n hoofstad nie met dié van die Boere ooreengestem het nie. Vir die Boere was Pretoria nie van lewensbelang nie – nie militêr nie en ook nie polities nie. Dié mening is onder meer deur genls. Kemp én Viljoen beaam. Viljoen het onder meer verklaar dat ’n volk se lewensbestaan nie sy begin en einde in Pretoria gehad het nie.

“Kortom, nie die regerings nie en ook nie die krygsmag van enige van die twee strydende republieke kon lamgelê word deur die besetting van enkele hoofsentra, soos wat die situasie in die geïndustrialiseerde lande van Europa was nie,” skryf Breytenbach.

Lees meer oor die aanloop tot die inname van Pretoria, die Slag van Donkerhoek én die gebeure direk daarna in Donkerhoek, 11-12 Junie 1900: Keerpunt van die Anglo-Boereoorlog. Dié boek is nou beskikbaar by Kraal Uitgewers se e-winkel.

(Foto: Die proklamasie deur lord Roberts wat die anneksasie van die ZAR aangekondig het; en lord Roberts, bron: Wikimedia Commons, DURIEZ Frédéric)