11 November 1880: Wa-insident vind plaas

Kort vóór die uitbreek van die Eerste Vryheidsoorlog het ’n belastinggeskil in November 1880 die Boere en Britte tot op die rand van ’n konflik gebring.

Transvaal was in daardie stadium in Britse hande nadat die republiek in 1877 geannekseer is en gemoedere het hoog geloop. Dr. Jackie Grobler skryf in sy boek Die Eerste Vryheidsoorlog, 1880-1881 soos volg oor die sogenaamde “wa-insident” wat vandag 140 jaar gelede plaasgevind het:

“P.L. (Piet) Bezuidenhout van die Potchefstroom-distrik is weens ’n misverstand gedagvaar om meer belasting te betaal as wat hy verskuldig was. Hy het geweier. Landdros Goetz het gevolglik op sy wa beslag gelê. Dit sou op 11 November tot betaling van sy opgelegde skuld per openbare veiling verkoop word. ’n Aantal gewapende burgers het egter op die verkopingsdag Potchefstroom te perd binnegery en die wa weggesleep. Goetz het uitvoerige verslae oor die gebeure aan die owerheid in Pretoria gestuur. In die hoofstad was die gevoel dat Goetz se gesag gehandhaaf moes word. Dagvaardings vir die arrestasie van die Boeresprekers tydens die wa-insident, naamlik Bezuidenhout, P.A. (Piet) Cronjé, Johannes Basson en Cornelius Coetzee, is beteken, tesame met ’n verdere 27 dagvaardings vir agterstallige belasting.”

Grobler skryf voorts:

“[Paul] Kruger het aan die einde van November van sy tuiste in Rustenburg na Potchefstroom gereis om namens die Boere met koloniale sekretaris Hudson te praat. Hy het hom meegedeel dat dit nie bloot ’n belastingkwessie tussen die landdros en enkele burgers was nie, maar ’n konflik tussen Brittanje en die volk van die Zuid-Afrikaansche Republiek.”

Kruger was reg, want nagenoeg ’n maand ná die Potchefstroom-voorval, het die eerste skote van die Eerste Vryheidsoorlog op 16 Desember 1880 in Potchefstroom geklap.

Lees die volle verhaal in Die Eerste Vryheidsoorlog, 1880-1881 beskikbaar in Kraal Uitgewers se e-winkel.

(Foto’s: P.L. Bezuidenhout; en ’n skets van die markplein in Potchefstroom waar die Boere in opstand teen Britse gesag gekom het in 1880, bron: Die Eerste Vryheidsoorlog, 1880-1881)