Eersteling-monument – ʼn eerste ontmoeting met goud!

Mynbou het ʼn uiters belangrike deel in die vorming van Suid-Afrikaanse gemeenskap gespeel. Nie net het mynbou-aktiwiteite rykdom na die land gebring nie, maar dit het ook tot die vestiging van tientalle dorpe en stede regoor Suid-Afrika bygedra.

Die vestiging van Pietersburg, oftewel Polokwane soos dit vandag bekend staan, het grootliks sy ontstaan aan die vestiging van mynbou in die streek te danke.

Vandag gaan maak ons ʼn draai by die Eersteling-monument sowat 18 km suid-wes van Polokwane op die N1. Die naam Eersteling is baie gepas, want hoewel baie min Suid-Afrikaners van dié nasionale monument bewus is, is dit die goud van die plaas Eersteling wat in 1871 die eerste goudstormloop in Suid-Afrika veroorsaak het. Eersteling was nie net die eerste plek in Suid-Afrika waar ʼn goudertsaar ontdek is nie, maar dit was ook hier waar die land se eerste goudertsbrekery geleë was.

Hoewel die ontdekking van goud kort hierna in 1881 in die Barberton-streek en aan die Witwatersrand in 1886 die ontdekking van goud in Eersteling heeltemal oorskadu het, het die ontginning van ʼn goudrif hier in die Limpopo-provinsie begin.

Soos reeds genoem, het talle Suid-Afrikaanse dorpe en stede hulle ontstaan en bestaan aan die mynbedryf te danke.  Met Polokwane was dit ook die geval. Die eerste inwoners van die dorp was hoofsaaklik afkomstig van die nabygeleë Schoemansdal, maar hulle het ná ʼn tyd ʼn ander heenkome gesoek vanweë die voortdurende konflik tussen boere en die plaaslike inwoners. Dit was egter die ontdekking van goud by Eersteling deur Edward Button op 21 Augustus 1871 wat volgens verskeie bronne tot die vestiging van die dorp gelei het.

Mynbou is hier vir nagenoeg 30 jaar voortgesit totdat dit ten tye van die Anglo-Boereoorlog gestaak is.

Volgens ʼn artikel wat in 2003 in die Afrikaanse dagblad Beeld verskyn het, bly daar vandag nie veel oor om die storie van die eerste ontdekking van goud in Suid-Afrika te vertel nie. ʼn Klein paadjie wat tussen die berge in die omgewing kronkel neem besoekers na ʼn verweerde hoë kliptoring wat soos ʼn skoorsteen lyk. Die gedenkplaat hier lees bloot: “Eersteling, die plek waar Suid-Afrika se goudmynbedryf begin het. Voordat goud in Barberton en Pelgrimsrus of in 1885 aan die Witwatersrand ontdek en ontgin is, is goud reeds in 1871 by Eersteling ontdek.”

Volgens bronne het prospekteerders oorspronklik ʼn rotsblok gebruik om die gouddraende erts in stukke te breek. Goudmyn was geen maklike taak nie en  mynwerkers is selfs uit Skotland ingevoer om delfwerk te kom doen.

Teen 1873, nagenoeg twee jaar nadat goud die eerste keer hier ontdek is, is ‘n ertsbreker van die buiteland ingevoer en met ʼn ossewa na Eersteling vervoer. Sowat ʼn jaar later word die breker vir die eerste keer amptelik in gebruik geneem en word sodoende die begin van die eerste intensiewe verwerking van gouderts in Suid-Afrika.

Eersteling se goudneerslae was egter swak. Toe goud aan die Witwatersrand ontdek is, het die mynbou-aktiwiteite by Eersteling reeds doodgeloop.

Dit is egter nie net Eersteling wat ʼn prominente plek in die geskiedenis van die eerste goud in Suid-Afrika verdien nie, maar ook die donkie. Hoekom so? Wel, op 31 Julie 1986 is ʼn standbeeld ter ere van die donkie in die destydse Pietersburg onthul om syr sy aandeel in die vestiging van die goudbedryf in Suid-Afrika te erken. Die beeld wat voor die burgersentrum opgerig is, se plaat lees bloot: “Vanaf 1871 tot 1892 het die donkie ons eerste industrie, goud, Pietersburg ingedra en ingetrek.”

As jy dus volgende keer in die Polokwane-streek is, maak ʼn draai by Eersteling, ‘n plek met ‘n ryk geskiedenis en ʼn storie wat almal al byna vergeet het.